Your browser doesn't support the features required by Steven Dorrestijn, so you are presented with a simplified version of this presentation.

For the best experience please use the latest Chrome, Safari or Firefox browser.

Start
above-the-head

boven-het-hoofd

utopische techniek
dystopische techniek
ambivalente techniek

before-the-eye

voor-ogen

aanwijzing
overtuiging
imago

behind-the-back

achter-de-rug-om

neveneffecten
randvoorwaarden
technisch determinisme

to-the-hand

ter-handen

fysieke dwang
inlijving
onbewuste beïnvloeding

above-the-head

boven-het-hoofd (abstract)

Wat is de invloed van techniek op de mens in het algemeen? In het kwadrant boven-het-hoofd staan algemene ideeën over mens en techniek die concrete voorbeelden overstijgen. Een samenvatting van het filosofisch denken over techniek laat een ontwikkeling zien van drie grote visies.

De voorbeeldeffecten zijn utopische techniek, dystopische techniek en ambivalente techniek.

Bij deze algemene, abstracte ideeën over de invloed van de techniek is geen aanwijsbaar aangrijpingspunt. Het zijn daarom ook niet zo zeer concepten om toe te passen tijdens het ontwerpen. Wel zijn het visies die telkens opduiken in controverses over techniek. Dit kwadrant helpt voor ethisch reflectie en discussie.

before-the-eye

voor-ogen (cognitief)

In het kwadrant voor-ogen zijn invloeden van techniek verzameld waarbij techniek onze cognitie aanspreekt. Producten bieden informatie die input is voor ons beslissingsvermogen. Techniek is hier informatie- of betekenisdrager. Het oog is gekozen als symbool voor informatie verzamelen, maar andere zintuigen kunnen dit ook.

De voorbeeldeffecten voor-ogen zijn aanwijzing, overtuiging en imago.

De voorbeeldeffecten in dit kwadrant zijn mechanismen op het raakvlak van psychologie en design. Ze kunnen goed worden toegepast in het ontwerpen en dit wordt ook gedaan. Denk aan gebruiksvriendelijk ontwerpen, branding en sociaal design.

behind-the-back

achter-de-rug-om (omgeving)

Met achter-de-rug-om wordt beïnvloeding bedoeld die indirect verloopt, niet via direct gebruik met contact voor-ogen of ter-handen, maar indirect via de omgeving. Historische, geografische en sociologische inzichten over techniek vallen vooral in dit kwadrant.

Voorbeelden zijn: neveneffecten, randvoorwaarden en technisch determinisme.

Omdat deze invloeden indirect zijn en omdat de omgeving zich eindeloos uitstrekt, kunnen achter-de-rug-om effecten niet zomaar worden toegepast. Voor een deel kan men producten ontwerpen inclusief services en infrastructuur. Voor het overige gaat het er vooral om de beperkende omstandigheden te kennen en producten daaraan aan te passen.

to-the-hand

ter-handen (fysiek)

Het duidelijkste effect van techniek op mensen is invloed die direct op het lichaam en zijn bewegingen aangrijpt. Het beslissingsvermogen wordt overgeslagen. Ter-handen interactie verloopt via lijfelijk contact of prikkeling van de zintuigen. Als symbool hiervoor wordt de hand gebruikt.

De drie voorbeeldeffecten in dit kwadrant zijn dwang, inlijving en onbewuste beïnvloeding.

Ontwerpen is obstakels voor anderen opwerpen, vond Vilém Flusser. Inderdaad, hekken en poorten bepalen waar mensen wel en niet heen kunnen gaan. Dwingende techniek gaat echter vaak ten koste van de vrijheid en van de gebruikservaring. Maar het kan ook een heel natuurlijke bediening opleveren. Denk aan interactie met aanraken en gebaren.

above-the-head

utopische techniek

Van de Verlichting tot halverwege de twintigste eeuw was de visie op techniek overwegend positief, zelfs utopisch: door middel van techniek overwint de mens zijn gebrekkige natuur op weg naar vervolmaking.

In de utopische visie op techniek is techniek dus van zichzelf goed. De enige ethische uitdaging is dat schaarste en ongelijke verdeling opgelost moeten worden.

De hoogtijdagen van het utopisch geloof in techniek zijn voorbij, maar het blijft een veel voorkomende visie op techniek. En de vraag hoe schaarse technische middelen verdeeld moeten worden blijft een urgent probleem, bijvoorbeeld bij medische technologie en behandelmethoden.

above-the-head

dystopische techniek

In de loop van de twintigste eeuw werd het geloof in techniek ondermijnd door de atoombom, milieuproblemen, uitbuiting van arbeiders en sociale controle. De vooruitgang door de techniek heeft een prijs, was de schokkende ontdekking.

In de dystopische visie draagt techniek het gevaar in zich dat het op telt tot een systeem dat de mens gaat overheersen.

Techniek staat dus niet voor vervolmaking maar voor kwaad, dreigt zich tegen de mens te keren. De ethische uitdaging die daarbij hoort is om de mens te beschermen en een grens te stellen aan de oprukkende techniek. Bezorgdheid om de gevaren van techniek blijven geldig, maar een afwijzing van de techniek is geen realistische optie.

above-the-head

ambivalente techniek

In de hedendaagse techniekfilosofie overheerst een praktijkgerichte, empirische benadering. Techniek wordt gezien als ambivalent.

Volgens de ambivalente visie zijn wij mensen onontkoombaar verweven met techniek en is het de ethische uitdaging om de effecten van techniek zo goed mogelijk te begrijpen en bij te sturen.

Denken en discussiëren over techniek als geheel leidt steevast tot een patstelling tussen de utopische en dystopische visie. Intussen kan er op praktisch niveau wel degelijk veel worden verbeterd. De ambivalente techniekvisie vormt de brug naar de drie kwadranten met concrete vormen van interactie met techniek.

guidance

aanwijzing

Producten kunnen gebruikers aanwijzingen geven voor de juiste manier van gebruik. Een bekend concept op dit gebied is "affordance" van de expert op het gebied van gebruiksvriendelijk ontwerpen Donald Norman.

Kleuren, vormen, of pijlen en andere tekens kunnen mensen helpen een product te begrijpen en de weg te wijzen. Een gebruiksvriendelijk product bevat geeft de informatie die nodig is zodat mensen de bedoeling van een product begrijpen. Veel gebruiksproblemen ontstaan doordat producten (onbedoeld) mensen misleiden in plaats van helpen.

identification

overtuiging

BJ Fogg heeft het begrip "persuasive technology", overtuigende technieken, geïntroduceerd. Doel is het ingrijpen in het gedrag en de attitudes van mensen. Het gaat hierbij dus om een sterkere vorm van beïnvloeding dan bij aanwijzingen voor bedoeld gebruik.

Onder het kopje overtuigende techniek kan een aantal verwante strategieën voor gedragsbeïnvloeding worden samengevat: techniek die mensen ergens toe wil overhalen, techniek die verleidt, techniek die een lesje wil leren. En dat kan door op voordelen en nadelen, of op straf of beloning te wijzen, of bijvoorbeeld door een spelelement te introduceren.

persuasion

imago

Producten hebben ook een imago, uitstraling, een betekenisfunctie. Mensen kunnen zich identificeren met het producten en zo hun eigen imago uitdrukking geven of zelf vormen.

Dit effect past het best in het kwadrant voor-ogen. Mensen maken immers min of meer bewust gebruik van dit effect dat techniek bij kan dragen aan hun imago of identiteit. Maar terwijl wij technische producten maken, maken ze ons ook. Dit effect van techniek op mensen staat bijvoorbeeld centraal in het werk van de antropoloog Daniel Miller, bekend onderzoeker op het gebied van Material Culture Studies.

trends

neveneffecten

Heel vaak hebben producten neveneffecten. Een product is ontworpen met een bepaalde functie en vervult die functie misschien in eerste instantie prima. Maar in tweede instantie blijken de voordelen van de hoofdfunctie te verminderen door nadelen op een ander vlak.

Bij functionele neveneffecten bijt het succes van een product zichzelf in de staart en wordt de hoofdfunctie teniet gedaan. De neveneffecten kunnen ook toeslaan op heel ander gebied dan waar het product voor bedoeld is: ecologische neveneffecten en sociale neveneffecten.

technical
          determinism

randvoorwaarden

Het goed functioneren van een bepaald product is vaak afhankelijk van randvoorwaarden. Een product kan voor zijn functioneren afhankelijk zijn van een infrastructuur voor bevoorrading en onderhoud. Of mensen moeten voor het juiste gebruik beschikken over voorkennis.

De omgeving in kaart brengen kan daarom helpen problemen met de acceptatie of het gebruik van techniek te begrijpen. Soms kunnen randvoorwaarden (gedeeltelijk) mee worden ontworpen. Denk aan systeemontwerp of van het ontwerp van producten en diensten in samenhang.

environmental
          conditioning of subjectivity

technisch determinisme

Van hoe grotere afstand je kijkt naar de geschiedenis, hoe minder de invloed van individuele mensen er toe doet. De geschiedenis van de techniekontwikkeling laat zien dat techniek vaak niet een door mensen gevonden oplossing vormt voor bestaand problemen, maar dat het ook vaak andersom is. Ontwikkelt de techniek zich volgens vaststaand pad en moet de mens volgen?

Op abstract niveau (boven-het-hoofd) roept dat de vraag op of de mens misschien machteloos is. Maar het thema speelt ook op concreet niveau. Hoe ontwikkelen mens en techniek zich in wisselwerking? In hoeverre creëert en verandert een bepaalde technologie menselijke waarden en behoeften? Hoe sturen we de richting van de techniekontwikkeling bij?

coercion

dwang

Producten kunnen op fysieke wijze gedrag bij mensen afdwingen. Dit is wel het allerduidelijkste voorbeeldeffect. Een muur, hek, of gesloten deur verspert de weg. Wat ook meteen duidelijk is, is dat in het geval van dwang de bewegingsvrijheid van mensen beperkt wordt. En ook als het sturen van gedrag als gewenst wordt gezien, is het een uitdaging dwang te combineren met gebruiksvriendelijkheid.

 

mediated gestures

inlijving

Fysieke invloed van techniek komt niet noodzakelijk in de vorm van dwang, maar kan ook subtieler de bewegingen en activiteiten van mensen sturen. Producten als een pen of een fiets gebruiken we zonder erbij na te denken. Als je er over nadenkt dan is het niet zo dat we dwang ervaren maar eerder een uitbreiding van onze mogelijkheden. Zulke producten zijn geïntegreerd in je lichaam en bewegingen: ze zijn ingelijfd (Merleau-Ponty, Ihde). Om die natuurlijke ervaring van inlijving te bereiken is oefening en dressuur nodig die naderhand meestal vergeten is (Foucault).

subliminal affect

onbewuste beïnvloeding

Technologie kan ook fysiek beïnvloeden zonder lichamelijk contact maar door de zintuigen te prikkelen en daardoor een lijfelijk effect van aantrekking of afkeer teweeg te brengen. Dit gebeurt op een basaal niveau en we zijn er ons maar half bewust van. Dat maakt dat de subtiele vorm van beïnvloeding aan de ene kant zachter is dan lichamelijke dwang, maar aan de andere kant krachtiger, omdat het moeilijk is weerstand te bieden aan iets dat je niet merkt.

Technical Utopias

technische utopieën

Modernistic city
          planning

Utopieën zijn verhalen over een radicaal andere en betere wereld, een genre begonnen door Thomas More. Francis Bacons Nieuw Atlantis is het eerste voorbeeld van een technische utopie. Kenmerk van utopisten zoals Bentham met zijn Panopticon en Saint-Simon met de Kamer voor Inventies is dat zij politiek actief waren om hun technische modelmaatschappij daadwerkelijk te realiseren.

above-the-head

utopische stadsplanning

Modernistic city planning

Een voorbeeld van toegepast techno-utopische denken zijn de stadsvernieuwingsplannen van de modernistische ontwerper Le Corbusier. Om de leefomstandigheden te verbeteren zou hij het liefst Parijs van de grond af opnieuw volgens rationeel plan hebben opgebouwd (Ville Radieuse).

above-the-head

transhumanisme & singulariteit

Transhumanism & singularity

Hedendaagse stromingen van utopisch denken over techniek zijn bijvoorbeeld het transhumanisme en de aanhangers van technologische singulariteit. De mens heeft zichzelf zo veranderd dat hij op het punt staat op te houden mens te zijn en een wezen voorbij de mens wordt.

above-the-head

Houellebecqs kloon-utopie

Houellebecq

Een voorbeeld van een utopisch thema in de hedendaagse literatuur is De mogelijkheid van een eiland van Michel Houellebecq. Door vooruitgang in wetenschap en techniek kan de mens zichzelf klonen en eeuwig verder leven in steeds een nieuw lichaam.

above-the-head

universele verbondenheid

Technical Utopias

Vandaag het internet, maar eerder al de trein, het elektriciteitsnetwerk en de telefoon maken het verbinden van alles en iedereen mogelijk. Deze netwerk-technologieën voeden daarmee de utopische hoop op universele verbondenheid, vrede, gelijkheid, toegang tot kennis, enzovoort.

above-the-head

atoombom

Nuclear bomb

De atoombom is het schokkende voorbeeld van een technologie die, door mensen gemaakt, de mensheid zou kunnen vernietigen. Het is daarmee het emblematisch voorbeeld van het hoe techniek zich tegen zijn maker kan keren: het dystopische techniekbeeld.

above-the-head

door de machine opgeslokt

Mechanization takes command

In de film Modern Times van Charlie Chaplin speelt Chaplin zelf een fabrieksarbeider die slachtoffer wordt van de machine. Als hij het ritme van de machine niet kan volgen wordt hij door de tandwielen van de machine meegesleurd. Hier is op artistieke wijze, in film, krachtig uitgedrukt dat de machine de mens kan opsluiten.

above-the-head

panopticisme

Panopticism

In een Panopticon (plan van Jeremy Bentham, eind 18e eeuw) is staat iedereen onder continue  toezicht. Dit zou zorgen voor rationeel en correct gedrag. In onze tijd van camera's en data is het idee Panopticon echter omgeslagen in een schrikbeeld voor het verlies van privacy en vrijheid (zie Foucault 1975) .

above-the-head

modernisme ingestort

Failed
          urbanism

Modernistische stedenplanning in de 20e eeuw was vaak utopisch-socialistisch gedreven. De droom van een perfecte samenleving liep echter vaak uit op snel verloederde stadsdelen. Berucht voorbeeld is het in de jaren 1950 gebouwde Pritt-Igou, dat midden jaren '70 alweer werd afgebroken.

above-the-head

milieucrisis

Waste &
          environment

In de loop van de 20e eeuw kwamen de schaduwzijden van technische vooruitgang pijnlijk aan het licht. De consumptiemaatschappij biedt materiële vooruitgang voor (bijna) iedereen, maar veroorzaakt ook enorm veel afval en vervuiling. (Manufactured Landscapes, Edward Burtinsky photography)

above-the-head

kunstmatig van nature

Originary technicity

Het kunstwerk "Building Blocks" van Kumi Yamashita toont een schaduw in de vorm van een mensfiguur. De schaduw heeft echter niet een mens als oorsprong, maar ontstaat door een lichtbundel die op speelgoed bouwblokken schijnt. Dit is een fraai uitbeelding van een centraal techniekfilosofisch idee: zonder techniek geen mens.

above-the-head

kunst en techniek

Intimacy

"Intimacy" is een jurk die transparant wordt als de drager opgewonden raakt. Misschien niet geschikt voor alledaags gebruik, maar wel een originele artistieke verkenning van nieuwe vormen van interactie met techniek.

above-the-head

Post-industrielle Spontanvegetation

Post-industrielle Spontanvegetation

"Post-industrielle Spontanvegetation" is de poëtische Duitse uitdrukking voor het fenomeen in het Ruhrgebied waar de natuur verlaten industriële gebieden overwoekert en voor zichzelf terugwint.

Cyborg

cyborg

Cyborg

De term cyborg staat voor een combinatie van cybernetica en organisme. De kunstenaar Stelarc onderzoekt hoe het is om een cyborg te zijn. Zo monteerde hij zichzelf bijvoorbeeld een robotarm. Door met zijn drie handen evolutie te schrijven suggereerde hij dat de cyborg de toekomst is van onze soort.

above-the-head

mediatie zonder eind

Endless
          mediation

Elke theorie heeft volgens Friedrich Kittler een technisch a priori. Hij merkte op dat Michel Foucault, toch zeker een pionier in het denken over materiële condities, zelf niet doorzag dat zijn aanpak van een "archeologie van het weten" hem was aangereikt door de opslagwijze van kennis in bibliotheken. (foto credit: timetrax23)

Remote control

afstandsbediening

Remote control

Deze universele afstandsbediening heeft veel te veel knoppen. Dit zorgt voor grote problemen met het gebruiksgemak. Een sticker van een sinaasappel bood uitkomst (geheel in de geest van Donald Norman). Nu is ten minste duidelijk wat voor- en achterkant is.

Car doorhandle

autodeurgreep

Car
          doorhandle

De handgrepen van auto's vormen volgens usability-expert Donald Norman een voorbeeld van een product dat zelf de weg wijst naar het juiste gebruik. Vastgrijpen is meteen het begin van openen.

Paris bicycle lane

kronkel-fietspad in Parijs

Paris bicycle
          lane

Deze kronkel in het fietspad in Parijs zorgt voor een glimlach op ons gezicht. Als we vanuit dit voorbeeld verder denken helpt het ons beseffen hoe eigenlijk al onze bewegingen wel op een of andere manier worden geleid door de inrichting van de omgeving.

Walking strips for
          the blind

stroken voor blinden

Walking strips for the blind

Op stations wijzen ribbels in de vloer via de tastzin de weg aan blinden. Een duidelijk voorbeeld dat aanwijzingen ook via andere zintuigen dan het oog kunnen worden overgebracht.

example

toegangspaal voor auto's

Example

Met de bekende toegangspalen voor auto's vinden veel aanrijdingen plaats. Het systeem laat blijkbaar niet voldoende duidelijk zien wanneer de paal omhoog komt.

Persuading
          speedometer

waarschuwingsbord snelheidsoverschrijding

Persuading
          speedometer

Dit waarschuwingsbord geeft niet eenvoudigweg informatie over de gereden snelheid, maar het treurige gezichtje wil bestuurders overhalen hun gedrag te veranderen en de snelheidslimiet te respecteren.

Design of a
          lifestyle

roltrap die een lesje leert

Design of a lifestyle

Deze roltrap wil een lesje leren: wie stil wil staan moet rechts houden, en wie door wil lopen kan dan links erlangs.

Choice and nudge

nudge: een duwtje in de goede richting

Choice and nudge

"Nudge" (por), zo luidt de titel van een succesvol boek van Thaler & Sunstein. Het maakt uit of in een schoolkantine de kroketten vooraan liggen of de appels. Wie moet bepalen en op grond waarvan welke voorkeuze in techniek worden gestopt?

Piano Stairs

piano stairs

Piano
          Stairs

Nadat de trap in een Zweeds metrostation werd omgebouwd tot een piano, was er een toename van mensen die de trap namen van 66%. (zie op youtube).

Persuasion to save
          energy

lichtschakelaar AWARE

Persuasion to save energy

Wij houden er niet van dat het patroon gebroken wordt. Deze lichtschakelaar gebruikt dit om mensen bewust te maken van het energiegebruik en wil zo energiebesparing stimuleren.

Pimped car

auto tuning

Pimped car

Producten hebben een uitstraling waar mensen zich mee kunnen identificeren. Antropoloog Daniel Miller geeft als voorbeeld dat hij in de jaren 1980 zag hoe de mensen op Trinidad elkaar niet bij hun naam noemden maar bij hun auto. (Op de foto een show van getunede auto's in Haaksbergen in 2012.)

Customization

aangepast aan je eigen stijl

Customization

Automerk Renault laat mensen auto's aanpassen in hun eigen stijl. Zo krijg je een auto die helemaal past bij het imago dat je wilt uitstralen.

Design of a
          lifestyle

product en lifestyle

Design
          of a lifestyle

In de reclame wordt veel ingespeeld op de uitstraling van producten. Renzo Rosso, eigenaar van Diesel jeans, zei: "Wij verkopen geen producten, wij verkopen een manier van leven".

Gendered style

gender en product-imago

Gendered
          style

Eerste magnetrons gezien als "toys for boys" en verkocht bij het bruingoed, later als keukenapparatuur. De vormgeving en uitstraling veranderde: wit, met eenvoudige pictogrammen voor huisvrouwen. Voor Cockburn & Omrod toont dit een gender vooroordeel in het ontwerp.

Product as symbol

imago als aanwijzing

Product as symbol

Het imago-effect van een product kan ook gebruikt worden om de functie te verduidelijken. Het gebruik van de vorm van een sigaret is een weinig originele maar wel duidelijke aanwijzing dat dit wel eens een asbak zou kunnen zijn.

Overheating

oververhitting

Overheating

Een auto maakt snelle verplaatsing over grote afstand mogelijk. Maar als iedereen een auto heeft, komen we weer stil te staan: file. Technologieën kunnen "oververhit" raken, noemde McLuhan dat. Dit effect komt niet door directe interactie tussen bestuurder en auto, maar is een indirect effect, achter-de-rug-om.

Jogging-effect

jogging-effect

Jogging-effect

Nu iedereen een auto heeft, zijn we verlost van de inspanning van het moeten lopen. Maar nu zien we dat iedereen gaat joggen (Debray). Het gebrek aan beweging moet worden gecompenseerd. Technologie vervult de ene behoeft, maar er komt een (onverwachte) nieuwe voor in de plaats.

behind-the-back

rebound effect

rebound

Milieuproblemen zijn een neveneffect van de techniek. Biedt nieuwe technologie uitkomst? Spaarlampen brengen het energieverbruik naar beneden. Maar dit effect wordt teniet gedaan als mensen meer verlichting gaan gebruiken omdat de lampen toch zuinig zijn. Dit wordt een rebound effect genoemd.

behind-the-back

aardbevingen in Groningen

Continents orientations

In Groningen komen steeds vaker aardbevingen voor. De bevingen zorgen voor flinke schade aan huizen en angst bij de mensen. De bevingen zijn een onbedoeld neveneffect van de aardgaswinning in het gebied.

behind-the-back

apparaten tussenbeide

computer-in-between

Een arts is soms meer op de computer gericht dan op de patiënt. Steeds vaker mogen cliënten meekijken op het scherm. Dat is al beter. Een vergelijkbaar onbedoelde effect op sociale omgang dreigt bij heel veel apparaten. Een vuistregel: apparaten wel erbij, maar niet tussenbeide.

Glasses &
          printing press

bril en boekdrukkunst

Glasses & printing press

De boekdrukkunst heeft onze cultuur enorm verrijkt: overal wordt schrift toegepast; (nagenoeg) iedereen kan lezen. Zo'n invloed had de drukpers niet kunnen hebben als niet ook in de late middeleeuwen de bril was uitgevonden (Friedel). De bril is een randvoorwaarde voor het succes van het gedrukte schrift.

The news &
          remediation

infrastructuur

Transhumanism & singularity

Veel producten hebben een infrastructuur van andere technologie nodig om in te kunnen functioneren: geen auto zonder wegen, of netwerk van benzinestations. Een les voor innovatie is dat infrastructuur en dienstverlening zoveel mogelijk moet worden mee ontworpen.

CCTV

centrale verarming

CCTV

Moderne centrale verwarming is een voorbeeld van technologie die is weggewerkt in onze omgeving en stilletjes functioneert (Don Ihde). Maar het indirecte effect op ons is wel een essentiële voorwaarde voor ons leven. In onze streken kan je in de winter niet leven zonder verwarming.

Blue light

blauw licht

Blue
          light

In een blauw verlichte omgeving is het moeilijk om blauwe objecten te zien. Dit effect wordt toegepast om druggebruikers te weren uit toiletten. Het is namelijk moeilijk om een ader te vinden om te spuiten.

Public transport
          gates

voorkennis

Public
          transport gates

Voor het succes van een techniek zijn moeten materiële, maar ook immateriële randvoorwaarden zijn vervuld. Het ontbreken van voorkennis en vaardigheden, of financiële middelen kunnen toegang tot succesvol gebruik van technologie belemmeren.

back

behoefte mobiele telefoon

mobile
          phone

Interviews door Frans Bromet uit 1998 (zie op youtube) laten zien dat er helemaal geen behoefte was aan mobiel bellen. Nu zijn we totaal verslingerd aan de mobiele telefoon en kunnen bijna niet meer zonder (zie Vonk 2014).

back

echo en waarde van leven

echo

Nieuwe technieken voor onderzoek naar afwijkingen bij het ongeboren kind, stellen onbedoeld maar onontkoombaar onze ideeën over de waarde van ongeboren leven op de proef (zie bijv. Verbeek 2014). Gaan we meer ingrijpen en selecteren? Veranderen onze waarden en normen mee? Wat vinden we daarvan?

one best way

one best way

one best way

De mens is wellicht geen originele uitvinder maar helpt enkel een technische logica zich te realiseren (Dessauer). Bijvoorbeeld de ontwikkeling van werktuig naar machine naar automaat (Coolen), of denk aan Elluls opvatting dat er "één beste manier" is in de techniek (Taylors scientific mamagement).

socio-technische trends

socio-technische trends

krant en scherm

Websites namen functie en vormgeving over van drukwerk. Vervolgens imiteren kranten met het tabloid-formaat websites. Wat mensen wensen en wat technisch mogelijk is, beïnvloedt elkaar om beurten. (Schivelbusch; Bolter and Grusin). Vergelijk ook Loewy's designprincipe: Most Advanced, Yet Accetable.

Panopticon

historisch materialisme

communism revolution

De beroemde stelling van Karl Marx is dat de materieel-economische "basis" de geestelijke "bovenbouw" van de cultuur bepaalt en niet andersom. Daarom moest politieke verandering volgens hem beginnen bij de basis: van kapitalistisch naar socialistisch beheer van de productiemiddelen.

Speed bump

verkeersdrempel

Speed
          bump

Antropoloog en filosoof Bruno Latour wijst naar de verkeersdrempel als een duidelijk voorbeeld van een technisch product dat het gedrag van mensen stuurt. Volgens Latour is hier onze moraal aan de techniek gedelegeerd: het product dwingt fysiek; het beslissingsvermogen wordt niet aangesproken.

Shopping cart with
          anti-theft lock

antidiefstal-winkelwagen

Shopping cart with
          anti-theft lock

Deze winkelwagen heeft een wiel dat blokkeert als de de wagen de rode lijn passeert. De karren behoren mogen niet verder dan de parkeerplaats van het winkelcentrum worden meegenomen. Het is een fraai voorbeeld van hoe moraal aan techniek kan worden "gedelegeerd" (Latour), of van de "moralisering van apparaten" (Achterhuis).

Enforced watching to
          the left

goed rechts en links kijken

Enforced
          watching to the left

Dit hek op de middenberm van een straat in Londen dwingt mensen om op de van links komende auto's op de tweede weghelft te letten. Dat is wel nodig omdat mensen van het continent zich in Groot Brittannië akelig laten verrassen.

Machine operation
          safety

veiligheidsmaatregelen

Machine operation safety

Dwingende techniek wordt toegepast als veiligheidsmaatregel bij gevaarlijke machines. Hier een machine die met twee handen moet worden bediend, zodat je niet met je ene hand je andere kunt bezeren.

Long Island low
          overpasses

viaducten op Long Island

Long
          Island low overpasses

Een beroemd voorbeeld van dwingende techniek zijn de viaducten op Long Island. De viaducten zijn opzettelijk laag ontworpen om bussen, en daarmee arme, zwarte New Yorkers te weren van de stranden. Racistische politieke ideeën zijn hier in beton gegoten. De "politiek van artefacten", noemde Langdon Winner dat.

Embodied technologies

ingelijfde hulpmiddelen

Embodied
          technologies

Veel spullen gebruiken we zonder erbij na te denken, alsof ze deel van ons eigen lichaam zijn. Technologie is dan "ingelijfd". Goede voorbeelden zijn de fiets of een pen. Fietsen en schrijven zijn routinematige handelingen, gestructureerd door technologie, maar niet op de manier van dwang.

Playing a musical
          instrument

een instrument bespelen

Playing a musical instrument

Muziekinstrumenten zijn goede voorbeelden van voorwerpen die worden ingelijfd. Het instrument schept nieuwe mogelijkheden, in ieder geval voor een virtuoos na veel oefening. Een beginner voelt zich onmachtig.

Ballet shoes

Spitzen

Ballet shoes

Wie de techniek eenmaal meester is, kan met spitzen stijlvol op de tenen dansen. Het inlijven van spitzen is echter wel zwaar werk. Er wordt ook van het lichaam gevraagd dat het zich hardt.

Marching army

militaire discipline

Panopticon

Bij gemedieerde routines voelt de techniek niet als dwingend. Er is wel een element van dwang, namelijk in het aanleren van de gemedieerde routines en daarbij het inlijven van de techniek. Michel Foucault gebruikt de militaire discipline als voorbeeld om de dwang achter alledaags handelen te onderzoeken.

Driving a car
          (simulator)

Driving a car (simulator)

Driving a car (simulator)

In deze simulator voor autorijden wordt onderzocht welke interactiewijzen voor feedback mensen het prettigst vinden: lampjes, geluid, of een rukje aan het stuur? De laatste optie beviel mensen beter dan ze hadden verwacht. Deze haptische interactie sluit dicht aan bij de inlijvingsrelatie met de auto. (Tideman 2008)

Supermarket Coffee

Koffie in de supermarkt

Supermarket Coffee

Koffie aanbieden is gastvrij. Maar ook de geur van koffie in de winkel draagt ertoe bij dat mensen in een aangename stemming komen. De winkelier hoopt uiteraard dat dit mensen ook in koopstemming brengt.

Lovely smell of bread
          in the supermarket

De geur van vers brood

Lovely smell of
          bread in the supermarket

Het afbakken van brood in de supermarkt is niet alleen functioneel, maar is ook goed voor gastvrijheid. De geur van vers brood vult de hele supermarkt en zorgt voor een aangename sfeer.

Mosquito

Mosquito

Mosquito

De Mosquito wordt verkocht om hangjeugd te verdrijven. Het is een apparaatje met een luidspreker die een heel hoge toon produceert. De meeste mensen boven de 25 horen die toon niet meer, terwijl deze voor jongeren irritant is.

Example

Sonneveld - Kroketten

Example

In een klassiek geworden sketch van Wim Sonneveld vraagt de beheerder van het theatercafé met het oog op een verhoging van zijn omzet aan Sonneveld om het vlak voor de pauze over kroketten te hebben.

Example

Priming van ideeën

Example

Ook via visuele waarneming worden we onbewust beïnvloed. Twee creatieve reclamemakers werden zo "geprimed" door Derren Brown dat zij een logo "bedachten" vol elementen die in hun geest gestopt waren.